Ngoài chi hàng nghìn tỷ đồng từ Quỹ bình ổn, chuyên gia kiến nghị cần linh hoạt giảm thuế, phí để hạ nhiệt giá xăng dầu, giảm áp lực cho người dân và doanh nghiệp.
Thị trường xăng dầu trong nước biến động mạnh khi xung đột Trung Đông leo thang từ cuối tháng trước. Hiện giá xăng, dầu cao hơn 52-73% so với thời điểm trước căng thẳng. Để ổn định thị trường, hơn 2 tuần qua, nhà điều hành quyết định sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu 6 lần với mức chi hơn 3.060 tỷ đồng.
Theo TS Nguyễn Quốc Việt (Đại học Kinh tế Quốc dân), trước cú sốc giá dầu hiện nay, việc cơ quan điều hành sớm sử dụng Quỹ bình ổn giá kết hợp các biện pháp bảo đảm nguồn cung là cần thiết để ổn định thị trường, giảm tác động tức thời lên người dân, doanh nghiệp.
Quỹ bình ổn với số dư gần 5.670 tỷ đồng tính đến cuối tháng 2 – trước thời điểm xung đột Trung Đông leo thang – chỉ như “muối bỏ bể” khi giá biến động tăng liên tục. Ông Trần Hữu Linh – Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết quỹ này chỉ có thể hỗ trợ bình ổn trong khoảng 15 ngày nếu tiếp tục duy trì mức chi như hiện nay (3.000-4.000 đồng với xăng, dầu hỏa, mazut và dầu diesel là 4.000-5.000 đồng).
Tuy nhiên, theo ông Việt không nên phụ thuộc vào một công cụ bình ổn duy nhất trong bối cảnh khủng hoảng nhiên liệu hiện nay. Thay vào đó, nhà điều hành cần phối hợp linh hoạt các chính sách khác nhau để kéo dài “dư địa” ứng phó với các cú sốc giá.
“Các công cụ khác như điều chỉnh thuế, phí sẽ là bước đệm dài hơn, giúp ổn định thị trường”, ông nói.
Mỗi lít xăng, dầu tới tay người tiêu dùng được cấu thành từ giá CIF nhập khẩu xăng dầu thành phẩm (neo theo giá Platts Singapore), thuế tiêu thụ đặc biệt (10% với xăng RON95, xăng sinh học E5 RON92 là 8%, không áp dụng với dầu), thuế nhập khẩu 10%, thuế giá trị gia tăng (VAT) 8% và bảo vệ môi trường 1.000-2.000 đồng.
Sau khi thuế nhập khẩu ưu đãi hạ về 0% từ 9/3, tỷ trọng các loại thuế trên mỗi lít xăng khoảng 24-25%. Cộng với các chi phí định mức, lợi nhuận định mức, vận chuyển, ước tính mỗi lít xăng “cõng” khoảng 30% thuế, phí.
Tuy nhiên, trong cơ cấu tính thuế giá bán lẻ xăng dầu vẫn có hiện tượng tính “thuế chồng thuế”. Chẳng hạn, thuế VAT được tính trên giá ra, và cơ cấu giá đã gồm các loại thuế nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt, bảo vệ môi trường.
Cơ cấu này khiến giá xăng dầu trong nước chịu tác động lớn từ các sắc thuế, ngay cả khi giá thế giới giảm. Vì vậy, TS Nguyễn Quốc Việt cho rằng nhà điều hành có thể điều chỉnh các khoản thuế này trong thời điểm phù hợp để giảm áp lực chi phí.
Thực tế, Bộ Tài chính đang trình Chính phủ phương án điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường với xăng dầu về 0 đồng. Hiện mức này với xăng (trừ ethanol) là 2.000 đồng và dầu 1.000 đồng. Việc đưa thuế này về 0 đồng sẽ giúp giá xăng giảm tương ứng 1.000-2.000 đồng mỗi lít.
Trước đó, Bộ Xây dựng kiến nghị Chính phủ xem xét giảm thuế tiêu thụ đặc biệt, bảo vệ môi trường và VAT với xăng dầu để giảm chi phí cho doanh nghiệp vận tải. Hiện nhiên liệu chiếm 30-40% chi phí vận hành, theo Bộ Xây dựng, giá xăng dầu có thể giảm khoảng 28-30% khi hạ mạnh các loại thuế, phí.
Nhân viên tại cây xăng trên đường Xuân Thủy (Cầu Giấy, Hà Nội) đổ nhiên liệu cho khách, ngày 16/3. Ảnh: Hoàng Giang
Ngoài ra, thay đổi cơ chế điều hành giá xăng dầu cũng được các chuyên gia, doanh nghiệp đặt vấn đề. Hiện nay, khoảng 70-75% nhu cầu xăng dầu trong nước được đáp ứng từ hai nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Dung Quất.
Theo chuyên gia kinh tế Vũ Đình Ánh, về nguyên tắc nhà điều hành có thể thiết kế cơ chế giá riêng cho phần sản xuất trong nước, thay vì hoàn toàn bám theo giá thành phẩm thế giới. Khi đó, giá đầu vào của xăng dầu có thể ổn định hơn và ít biến động theo giá thế giới, giúp giảm áp lực tăng giá bán lẻ trong nước.
Về dài hạn, giới chuyên gia cho rằng bên cạnh linh hoạt thuế, phí, Việt Nam cần sớm xây dựng hệ thống dự trữ xăng dầu chiến lược quốc gia. TS Nguyễn Quốc Việt nói đây là công cụ can thiệp quan trọng để Nhà nước điều tiết cung – cầu, giá cả. Ông lưu ý việc phát triển hạ tầng dự trữ năng lượng tập trung với xăng dầu, khí hóa lỏng (LNG) và các nguồn năng lượng khác.
“Năng lượng cần được nhìn nhận như một loại hạ tầng chiến lược của nền kinh tế, tương tự giao thông hay logistics”, ông nói. Chuyên gia nhấn mạnh Nhà nước cần đóng vai trò đầu tư, phát triển các hạ tầng này, nhằm giúp nền kinh tế chủ động hơn trước các cú sốc địa chính trị và biến động thị trường toàn cầu.
Để thực hiện mục tiêu này, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Bùi Ngọc Bảo cho rằng Nhà nước không nhất thiết phải xây toàn bộ kho chứa xăng dầu quốc gia bằng ngân sách. Thay vào đó, Nhà nước có thể ký hợp đồng với các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế để họ đầu tư, sau đó thuê lại. Cách làm này có thể giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu và tận dụng hạ tầng sẵn có của doanh nghiệp.
Ở khía cạnh này, ông Trần Hữu Linh cho biết các bộ ngành đang xây dựng phương án nâng quy mô dự trữ chiến lược và siết quy định dự trữ bắt buộc với các đầu mối.
Theo quy định, cơ cấu dự trữ xăng dầu của Việt Nam đến từ 3 nguồn: dự trữ thương mại tại các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu đầu mối (20 ngày), thương nhân phân phối 5 ngày; dự trữ sản xuất tại hai nhà máy lọc dầu và quốc gia. Riêng nguồn dự trữ quốc gia (hiện thuê kho tại doanh nghiệp) khoảng 7 ngày sử dụng. Tính chung toàn hệ thống, mức dự trữ của Việt Nam mới chỉ tương đương khoảng 30-50 ngày.
Việt Nam đặt mục tiêu đưa tổng dự trữ dầu thô, sản phẩm xăng dầu cả nước đạt 75-80 ngày nhập khẩu ròng, phấn đấu đạt 90 ngày nhập ròng. Theo Quyết định 861/2023 về quy hoạch hạ tầng dự trữ, cung ứng xăng dầu, khí đốt, Việt Nam sẽ xây kho chứa xăng dầu riêng để nâng năng lực dự trữ.
Phương Dung – Thi Hà/Vnexpress